In vooral de Engelstalige literatuur over revalidatie en training is in toenemende mate aandacht voor de invloed van proprioceptie op de stabiliteit van een gewricht. Proprioceptie en neuromusculaire controle worden in verband gebracht met het verbeteren van de functionele stabiliteit van de enkel, knie, rug en schouder en door vele auteurs als belangrijke sleutel gegeven voor een succesvolle revalidatie.
 

Discrepanties tussen mechanische en functionele stabiliteit worden verklaard door proprioceptieve factoren. Maar wat is proprioceptie nu precies en kan proprioceptie ook specifiek getraind worden? Wat betekent ‘neuromusculaire controle’ en wat is de relatie van dit begrip met proprioceptie?

Overzicht zenuwstelsel
Op basis van de functie is in het zenuwstelsel een onderscheid te maken in drie onderdelen: het sensorisch systeem, het motorisch systeem en de centrale verwerking en sturing. Door veel auteurs wordt een onderscheid gemaakt in drie niveaus van verwerking en sturing: ruggenmerg (spinaal), hersenstam en cortex. Daarnaast hebben het cerebellum en de basale ganglia een specifieke rol in de bewegingssturing.

Sensorisch systeem
Het sensorisch systeem is onder te verdelen aan de hand van de verschillende zintuigen die prikkels kunnen signaleren. Visuele sensoriek neemt externe prikkels waar, speelt een rol bij de ruimtelijke oriëntatie en geeft informatie over de eigen houding en het verloop van bewegingen. Vestibulaire sensoriek geeft informatie over de invloed van de zwaartekracht op het hoofd en de ruimtelijke positie van het hoofd ten opzichte van zijn omgeving. Tactiele sensoriek geeft informatie over onze omgeving en registreert druk, vibratie en overige mechanische stimuli.

Proprioceptie
Proprioceptie is essentieel voor zowel de onbewuste als bewuste controle van bewegingshandelingen. Letterlijk vertaald betekent proprioceptie ‘het ontvangen lichaamseigen’. Het begrip proprioceptie of propriosensoriek staat daarmee voor de registratie van lichaamseigen (‘proprio’) informatie door gespecialiseerde (proprio)sensoren. Proprioceptie is onder te verdelen in de registratie van gewrichtsbewegingen (kinesthesie) en de registratie van gewrichtsposities (gewrichtspositiezin).

Neuromusculaire controle
Onder neuromusculaire controle wordt verstaan de onbewuste efferente respons op een afferente prikkel met betrekking tot het handhaven van gewrichtsstabiliteit. Neuromusculaire controle komt tot stand door integratie van de sensorische en motorische processen waarbij functionele stabiliteit het doel is en de neuromusculaire controle het mechanisme is waarmee de functionele stabiliteit tot stand komt. In de praktijk wordt de kwaliteit van de neuromusculaire controle beïnvloedt door weefselbeschadiging, pijn, vermoeidheid en verminderde gewrichtsbelasting. De strakheid van een spier (‘muscle stiffness’) heeft daarbij grote invloed op de kwaliteit van de neuromusculaire controle.

Verwerking van proprioceptieve informatie
Proprioceptieve informatie heeft op verschillende niveaus van het centrale zenuwstelsel specifieke invloed op de organisatie en controle van de bewegingsuitvoering. Op spinaal niveau is via reflexactiviteit en neurale netwerken een nauwe interactie tussen proprioceptie en motorische processen. Deze processen verlopen grotendeels onbewust en zorgen voor een snelle motorische reactie en reflectoir ingrijpen op de uitvoering van gestarte motorprogramma’s. Op het niveau van de hersenstam integreert de proprioceptie samen met de sensorische informatie van het visuele en vestibulaire systeem. Deze drie sensorische bronnen spelen op dit niveau een belangrijke rol bij de regulering van evenwicht/balans en lichaamshouding. Op het hoogste niveau van het centrale zenuwstelsel (cortex en cerebellum) heeft de propriosensorische informatie een belangrijke rol bij de bewuste waarneming van houding en beweging, het aansturen en plannen van bewegingen en correctie van uitgevoerde bewegingen.

Feedback en feedforward
Grofweg komt de regulering van houdingen en bewegingen komt tot stand door de samenwerking van twee typen regelsystemen: feedback en feedforward. De controle van een feedbackregelsysteem komt tot stand door het allereerst waarnemen en registreren van een verstoring van een houding of het verloop van een bewegingsuitvoering en vervolgens hierop reageren met een correctieve actie waardoor een houding/bewegingsuitvoering wordt bijgestuurd of gecorrigeerd. Een feedforwardregelsysteem anticipeert op aankomende veranderingen/verstoringen van een houding of een bewegingsuitvoering. Een feedforwardregelsysteem is gevormd door sensorische en motorische informatie die beschikbaar is door eerder uitgevoerde bewegingshandelingen en ontstaat in een motorisch leerproces.

Proprioceptie en neuromusculaire controle in de praktijk
Uit vele onderzoeken blijkt dat oefenprogramma’s die specifiek zijn gericht op het verbeteren van de proprioceptie en de neuromusculaire controle, goede resultaten boeken met betrekking tot het verbeteren van de functionele stabiliteit van een gewricht en preventie van blessures. In principe wordt bij elke oefening of beweging de proprioceptie gestimuleerd. De sleutel van een succesvol oefenprogramma is de keuze van doelgerichte oefeningen waarbij u bewust het accent kan leggen op een bepaald niveau van neurale sturing. De exacte uitvoering is maatwerk en de inhoud en de volgorde wordt bepaald door de specifieke pathologie, trainingstoestand, voorgeschiedenis, optreden van compensatiestrategieën en het gewenste einddoel. Kennis van de onderliggende neurologische mechanismen is essentieel voor het effectief trainen van functionele stabiliteit. Doelbewust trainen, dat u weet waarom u een bepaalde strategie volgt, dat maakt u een echte ‘specialist in bewegen’.